विवेक देवकोटा । ​शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति मात्र होइनन् उनीहरू समाज निर्माणका अदृश्य शिल्पी हुन् । सक्षम नागरिक, जिम्मेवार नेतृत्व र सभ्य समाज निर्माणको आधार शिक्षककै ज्ञान, त्याग र समर्पणमा अडिएको हुन्छ तर विडम्बना, समाजलाई उज्यालो दिने यही वर्ग आफैँ अनेकौँ मौन संघर्षको घेराभित्र आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरिरहेको छ । शिक्षकका पीडा प्रायः सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आउँदैनन्, उनीहरूको श्रमलाई सामान्य कर्तव्यको रूपमा मात्र लिने प्रवृत्ति अझै विद्यमान छ । वास्तवमा शिक्षकको जीवन निरन्तर मौन संघर्षको दीर्घ यात्रा हो ।

​नेपालको शिक्षा प्रणालीमा समयक्रमसँगै पाठ्यक्रम सुधार, प्रविधिको प्रयोग र शिक्षण विधिमा आधुनिकीकरण देखिएको छ । तर शिक्षकको वास्तविक अवस्था भने अपेक्षाअनुसार सुधार हुन सकेको छैन । विशेषतः सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरू सीमित स्रोत, न्यून सुविधा र बढ्दो सामाजिक अपेक्षाबीच शिक्षण कार्यमा संलग्न छन् । ग्रामीण भेगका विद्यालयहरूमा अझै पर्याप्त कक्षाकोठा, प्रयोगशाला, पुस्तकालय तथा प्रविधिमैत्री पूर्वाधारको अभाव छ । यस्ता कठिन परिस्थितिमा पनि शिक्षकहरूले विद्यार्थीमा ज्ञानको ज्योति फैलाइरहेका छन्, जुन आफैँमा प्रशंसनीय त्याग हो ।

​शिक्षकको जीवनको अर्को गम्भीर पक्ष आर्थिक चुनौती हो । समाजले शिक्षकलाई “राष्ट्र निर्माता” भन्ने सम्मानित शब्द प्रयोग गरे पनि व्यवहारमा उनीहरूको जीवनस्तर सन्तोषजनक देखिँदैन । विशेषतः निजी विद्यालयमा कार्यरत शिक्षकहरू न्यून पारिश्रमिकमा अत्यधिक कार्यभार वहन गर्न बाध्य छन् । बिहानदेखि साँझसम्म कक्षामा अध्यापन, घर फर्किएपछि गृहकार्य परीक्षण, पाठ योजना निर्माण, परीक्षा व्यवस्थापन लगायतका कार्यले उनीहरूको दैनिक जीवन अत्यन्त व्यस्त र मानसिक रूपमा थकित बनाउँछ । यही श्रमको उचित मूल्याङ्कन प्रायः नहुने अवस्था अझै विद्यमान छ ।

​आजको शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तकका अध्येता मात्र होइनन् । उनीहरू अभिभावक, परामर्शदाता, मनोवैज्ञानिक तथा समाज सुधारकका रूपमा पनि कार्यरत छन् । विद्यार्थीका मानसिक समस्या, व्यवहारगत चुनौती र सामाजिक प्रभावसँग प्रत्यक्ष रूपमा जुध्नुपर्ने अवस्था बढ्दो छ । सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विद्यार्थीहरूको सोच, रुचि र व्यवहारमा परिवर्तन आएको छ, जसले शिक्षकलाई निरन्तर अद्यावधिक रहन बाध्य बनाएको छ तर आवश्यक तालिम, प्रविधि र स्रोतको समान पहुँच सबै शिक्षकसम्म पुग्न सकेको छैन, जसले शिक्षण गुणस्तरमा चुनौती थपेको छ ।

​उदाहरणको रूपमा कोभिड–१९ महामारीको समयले शिक्षकको मौन संघर्षलाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गर्‍यो । विद्यालय बन्द भए पनि शिक्षण प्रक्रिया रोकिएन । सीमित प्रविधि र कठिन परिस्थितिमा शिक्षकहरूले अनलाइन कक्षा, फोन सम्पर्क तथा वैकल्पिक माध्यमबाट शिक्षणलाई निरन्तरता दिए । कतिपय शिक्षकहरूले आफ्नै खर्चमा इन्टरनेट, मोबाइल तथा उपकरणको व्यवस्था गरे । दुर्गम क्षेत्रमा त घरदैलो शिक्षणसम्म गर्नुपर्ने अवस्था रह्यो । यसले प्रमाणित गर्‍यो कि शिक्षक केवल पेसागत कर्मचारी होइनन्, संकटको घडीमा पनि समाजलाई जोडिराख्ने आधारस्तम्भ हुन् ।

​शिक्षकको अर्को मौन पीडा सामाजिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छ । पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षकप्रति सम्मानमा केही कमी आएको अनुभूति गरिँदैछ । पहिलेको गुरुशिष्य सम्बन्धमा रहेको आत्मीयता र आदर क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । विद्यार्थी अनुशासनमा आएको परिवर्तन, अभिभावकको बढ्दो अपेक्षा र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले शिक्षकमाथि थप दबाब सिर्जना गरेको छ । सानो त्रुटिसमेत सार्वजनिक आलोचनाको विषय बन्न थालेको वर्तमान परिवेशले शिक्षकको मनोबलमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ।

​नेपालमा शिक्षक आन्दोलनहरू बारम्बार हुनु आफैँमा गम्भीर सङ्केत हो । सेवा सुरक्षा, स्थायित्व, समान सुविधा र पेसागत सम्मानको माग गर्दै शिक्षकहरू लामो समयदेखि संघर्षरत छन् । अस्थायी, राहत तथा करार सेवामा कार्यरत हजारौँ शिक्षक अझै स्थायी सेवाको प्रतीक्षामा छन् । यसले शिक्षा प्रणालीमा अस्थिरता मात्र होइन, शिक्षकको मनोबल र कार्यक्षमतामा समेत प्रत्यक्ष असर पारेको छ ।

​यति धेरै चुनौतीका बीच पनि शिक्षक आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हटेका छैनन् । बिहान विद्यालयको घन्टीसँगै उनीहरू नयाँ ऊर्जा र आशाका साथ कक्षामा प्रवेश गर्छन् । उनीहरूको लक्ष्य केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउनु मात्र होइन, सक्षम, सचेत र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्नु हो । विद्यार्थीको सफलतामा आफ्नो जीवनको अर्थ खोज्ने यही भावना शिक्षक पेसाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।

​राज्यले शिक्षा क्षेत्रमा विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम अघि सारे पनि शिक्षकको जीवनस्तर र पेसागत सुरक्षामा अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन । शिक्षकको उचित पारिश्रमिक, प्रविधिमैत्री वातावरण, नियमित तालिम, पेसागत सुरक्षा र राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त प्रणाली अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन बाँकी छ ।

पर्याप्त शिक्षक दरबन्दी नहुनु, विषयगत दक्षताको कमी र असमान वितरणले शिक्षण गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । शिक्षक तब मात्र थाक्दैनन् जब उनीहरूले आफ्नो श्रमको प्रतिफल विद्यार्थीको सफलतामा देख्छन् । कमजोर विद्यार्थीको प्रगति, पूर्व विद्यार्थीको सफलता, वा विद्यार्थीको कृतज्ञ शब्दले उनीहरूको सम्पूर्ण थकान हराउँछ । यही भावनात्मक सन्तोष नै शिक्षकलाई पुनः ऊर्जा दिने शक्ति हो ।

​शिक्षकको जीवन त्याग, धैर्य र समर्पणको निरन्तर यात्रा हो । उनीहरू आफ्ना पीडा खुलेर व्यक्त गर्दैनन्, तर समाजको भविष्य निर्माणमा निरन्तर समर्पित रहन्छन् । शिक्षकको यही मौन संघर्षले हाम्रो समाजलाई शिक्षित, सभ्य र समुन्नत बनाइरहेको छ । त्यसैले शिक्षकको सम्मान केवल पेसागत सम्मान होइन, राष्ट्रकै भविष्यप्रतिको सम्मान हो ।

यदि राज्य, समाज र नागरिक सबैले शिक्षकको मौन संघर्षलाई सही रूपमा बुझ्न सके, त्यसको मूल्याङ्कन गर्न सके, र आवश्यक सम्मान तथा सुविधा प्रदान गर्न सके मात्र शिक्षित, सक्षम र समृद्ध नेपालको सपना साकार हुन सक्छ ।

वनजङ्गल पृथ्वीको फोक्सो मात्र होइनन्, यिनीहरू मानव सभ्यता, पशुपक्षीको अस्तित्व र सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीका प्राणवायु हुन्। अक्सिजनको निरन्तर आपूर्ति, कार्बन चक्रको सन्तुलन, वर्षाको नियमितता, माटोको गुणस्तर संरक्षण र जैविक विविधताको रक्षामा वनजङ्गलको भूमिका अपरिहार्य छ। नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण मुलुकका लागि वनजङ्गल एक अमूल्य सम्पत्ति हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाललगायत विश्वका विभिन्न भागमा वन डढेलोको समस्या एक भयावह वातावरणीय सङ्कटका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी सुख्खा मौसममा बारम्बार देखिने वन डढेलोले वातावरणीय सन्तुलन मात्र बिगारेको छैन, यसले मानव जीवन, पशुपक्षीको बासस्थान र समग्र आर्थिक संरचनालाई समेत अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ। यो समस्या अहिले केवल वन विनाशको मुद्दामा मात्र सीमित नभई जलवायु परिवर्तन र जनस्वास्थ्यको गम्भीर विषय बनेको छ।
नेपालको भौगोलिक बनावट र मौसमी चक्रअनुसार प्रत्येक वर्ष फागुनदेखि जेठ महिनासम्मको अवधि वन डढेलोका लागि अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छ। यस समयमा तापक्रम बढ्दै जाने, वर्षा कम हुने र वायुमण्डलमा सापेक्षिक आर्द्रता न्यून हुने भएकाले वन क्षेत्रमा रहेका सुक्खा पातपतिङ्गर र जैविक पदार्थहरू प्रज्वलनशील बन्दछन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका विभिन्न तथ्याङ्कहरूले देखाएअनुसार नेपालमा हरेक वर्ष सयौँ स्थानमा भीषण डढेलो लाग्ने गरेको छ। डढेलोका कारणहरूलाई मसिनो गरी केलाउँदा यसलाई प्राकृतिक र मानवीय गरी दुई भागमा बाँड्न सकिए पनि नेपालको सन्दर्भमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी घटनाहरू मानवीय क्रियाकलाप र लापरवाहीकै उपज हुन्। प्राकृतिक रूपमा बिजुली चम्किँदा वा घर्षणका कारण आगो लाग्ने सम्भावना न्यून रहन्छ। तर, जङ्गल सफाइ गर्ने बहानामा लगाइएको आगो नियन्त्रण बाहिर जानु, चोरी सिकारीले जनावरलाई घेर्न आगो लगाउनु, नयाँ र राम्रो घाँस पलाउने अन्धविश्वासमा गोठालाहरूले डढेलो लगाउनु र वनभोज वा पदयात्रामा जानेहरूले आगो पूर्ण रूपमा ननिभाई छाड्नु जस्ता मानवीय गल्तीहरू नै डढेलोका मुख्य कारक हुन्।
वन डढेलोले वातावरणमा पार्ने बहुआयामिक असरहरू निकै गम्भीर छन्। सबैभन्दा प्रत्यक्ष असर वायुमण्डलमा पर्दछ। डढेलोका कारण ठूलो मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड, मिथेन र अन्य हरितगृह ग्यासहरू उत्सर्जन हुन्छन्, जसले विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् ग्लोबल वार्मिङलाई बढावा दिन्छ। यसले गर्दा नेपालका हिमालहरू पग्लने क्रम तीव्र भएको छ र वर्षाको परम्परागत चक्रमा फेरबदल आएको छ। जब वन डढेलो लाग्छ, त्यसबाट निस्कने धुवाँ र सूक्ष्म कणहरूले वायुमण्डललाई ढपक्कै ढाक्छन्। यसले गर्दा वायुको गुणस्तर सूचकाङ्क खतरनाक तहमा पुग्दछ। यस्तो प्रदूषित हावामा सास फेर्दा मानिसहरूमा दम, ब्रोन्काइटिस, मुटुको समस्या र आँखा पोल्ने जस्ता तत्कालिन तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरू देखा पर्दछन्। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र श्वासप्रश्वासका बिरामीहरू यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। कतिपय अवस्थामा त वायु प्रदूषण यति बढ्छ कि दृश्यता कम भएर हवाई उडानहरू समेत अवरुद्ध हुने गरेका छन्।
जैविक विविधताको दृष्टिकोणले वन डढेलो एक महाविपत्ति नै हो। वनजङ्गल लाखौँ जीवजन्तु, चराचुरुङ्गी र कीटपतङ्गको सुरक्षित बासस्थान हो। डढेलोले यस्ता बासस्थानहरूलाई खरानी बनाइदिन्छ। आगोको चपेटामा परेर धेरै वन्यजन्तुहरूले ज्यान गुमाउँछन् भने बाँचेकाहरू पनि बासस्थान र आहारको खोजीमा मानव वस्तीतिर पस्न बाध्य हुन्छन्। यसले गर्दा मानववन्यजन्तु द्वन्द्व बढ्न जान्छ। कतिपय दुर्लभ र लोपोन्मुख वनस्पति तथा जडीबुटीहरू डढेलोका कारण सदाका लागि नष्ट हुने खतरा रहन्छ। यसबाहेक, डढेलोले माटोको माथिल्लो सतहमा रहेका सूक्ष्म जीवाणुहरू र पोषक तत्वहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ। माटोको संरचना बिग्रेपछि वर्षाको समयमा पानी सोस्ने क्षमता कम हुन्छ र यसले बाढी, पहिरो तथा भू-क्षयको जोखिमलाई दोब्बर बनाउँछ। पहाडी भेगमा डढेलो लागेका भिरालो जमिनहरूमा वर्षायाममा ठूला पहिरोहरू जाने गरेको पाइन्छ, जसले तल्लो तटीय क्षेत्रका वस्तीहरूलाई जोखिममा पार्दछ।
आर्थिक र सामाजिक दृष्टिकोणले पनि वन डढेलोको प्रभाव उत्तिकै डरलाग्दो छ। नेपालका ग्रामीण समुदायको ठूलो हिस्सा जीविकोपार्जनका लागि वनमा आश्रित छ। काठ, दाउरा, पशु आहारका लागि घाँस र बहुमूल्य जडीबुटीहरू वनबाटै प्राप्त हुन्छन्। डढेलोले यी स्रोतहरू नष्ट गर्दा स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का लाग्छ। धेरै ठाउँमा त वनको आगो वस्तीसम्म पुगेर घरगोठ जलेका, पशुचौपाया मरेका र मानिसले ज्यान गुमाएका दुःखद घटनाहरू हामीले वर्षेनी सुन्दै आएका छौँ। डढेलो नियन्त्रणका लागि राज्यले ठूलो धनराशि र जनशक्ति खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन विकास निर्माणमा खर्च हुन सक्थ्यो। यसरी हेर्दा डढेलोले एकातिर प्राकृतिक स्रोतको विनाश गर्छ भने अर्कोतिर सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक स्थिरतामा पनि चुनौती थप्छ।
वन डढेलोको यो विकराल समस्या समाधानका लागि अब परम्परागत शैलीले मात्र पुग्दैन। यसका लागि एकीकृत र बहुआयामिक रणनीति आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले जनचेतनाको स्तरलाई तल्लो तहसम्म पुर्‍याउनु पर्दछ। वन डढेलो लाग्नु भनेको केवल रुख डढ्नु मात्र होइन, यो आफ्नै भविष्य डढ्नु हो भन्ने कुरा प्रत्येक नागरिकले बुझ्न जरुरी छ। विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि नै वन संरक्षणका कुराहरू समावेश गरिनुपर्छ। नेपालको वन संरक्षणमा ‘सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह’ हरूको भूमिका विश्वमै उदाहरणीय छ। यी समूहहरूलाई डढेलो नियन्त्रणका लागि आवश्यक पर्ने आधुनिक उपकरण, सुरक्षा पोसाक र प्राविधिक तालिम प्रदान गरिनुपर्छ। आगो लागेपछि निभाउनु भन्दा आगो लाग्नै नदिनु उत्तम उपाय हो। यसका लागि वन क्षेत्रमा ‘फायर लाइन’ अर्थात् अग्नि रेखाको निर्माण र मर्मत गर्ने, सुक्खा मौसममा वनको नियमित गस्ती गर्ने र आगलागीको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरूको पहिचान गरी पूर्वतयारी अपनाउनु पर्दछ।
प्रविधिको प्रयोग आजको आवश्यकता हो। उपग्रह (स्याटेलाइट) मार्फत वनमा कतै आगो लाग्ने बित्तिकै त्यसको सङ्केत पाउने प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु पर्दछ। ड्रोन प्रविधिको प्रयोग गरेर दुर्गम क्षेत्रको निगरानी गर्न सकिन्छ। यस्तै, डढेलो नियन्त्रणका लागि स्थानीय प्रहरी, प्रशासन, सेना र समुदायबीच बलियो समन्वय हुनुपर्दछ। कानुनी पाटोलाई पनि उत्तिकै कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ। वन ऐनमा डढेलो लगाउने विरुद्ध कडा सजायको व्यवस्था भए पनि यसको कार्यान्वयन पक्ष फितलो छ। जानीजानी वा लापरवाहीपूर्वक आगो लगाउने जो कोहीलाई पनि कानुनी कठघरामा उभ्याएर दण्डित गरिनुपर्छ ताकि भविष्यमा कसैले यस्तो गल्ती गर्ने आँट नगरोस्। वन संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउने समुदायलाई पुरस्कृत गर्ने र क्षति पुर्‍याउनेलाई दण्डित गर्ने प्रणालीले नै यसलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।
वन डढेलो आजको युगको एक साझा शत्रु हो। जलवायु परिवर्तनको मारमा परेको नेपाल जस्तो मुलुकका लागि यो समस्या झनै संवेदनशील छ। प्रकृतिले हामीलाई दिएको यो अनुपम उपहारको संरक्षण गर्नु हाम्रो नैतिक र संवैधानिक दायित्व हो। डढेलो नियन्त्रणको कार्य केवल सरकार वा वन विभागको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो त प्रत्येक नागरिकको सामूहिक दायित्व हो। यदि हामीले अहिले नै यसतर्फ ठोस कदम चालेनौँ भने हाम्रा आगामी पुस्ताले हरियो वन र स्वच्छ हावा केवल किताबमा मात्रै सीमित देख्नेछन्। त्यसैले वन जोगाऔँ, वातावरण बचाऔँ र मानव अस्तित्वको रक्षा गरौँ। सानो सचेतना र सावधानीले ठूलो विनाश रोक्न सकिन्छ। वन रहे मात्र हामी रहन्छौँ भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात गर्दै सबै मिलेर वन डढेलो विरुद्धको अभियानमा जुट्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

मुख्य हाइलाइट विषयवस्तुहरू

वन डढेलो केवल प्राकृतिक घटना नभएर नेपालको सन्दर्भमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानवीय लापरवाही र असावधानीको प्रत्यक्ष परिणाम हो।

वन डढेलोले वायुमण्डलमा कार्बन उत्सर्जन बढाई जलवायु परिवर्तनलाई तीव्र बनाउनुका साथै जनस्वास्थ्यमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी गम्भीर संकट निम्त्याएको छ।

जैविक विविधताको विनाश र माटोको उर्वराशक्ति नष्ट हुने भएकाले डढेलोले दीर्घकालीन रूपमा खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई तहसनहस पार्ने निश्चित छ।

आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, कडा कानुनी कार्यान्वयन र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूको सक्रिय परिचालन नै डढेलो नियन्त्रणका अचुक उपायहरू हुन्।

विवेक देवकोटा । निर्वाचनको सन्दर्भमा सार्वजनिक गरिने घोषणापत्र कुनै पनि राजनीतिक दलको दृष्टि, नीति र प्राथमिकताको औपचारिक दस्तावेज हो। यसले दलको भावी शासनदृष्टि मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय मार्गचित्रसमेत प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा राखिन्छ।

वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा प्रमुख दलहरू—नेकपा (एमाले), नेपाली कांग्रेस, नेकपा (माओवादी केन्द्र), राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी—ले आफ्ना घोषणापत्र सार्वजनिक गरिसकेका छन्। यी दस्तावेजहरूको अध्ययन गर्दा देश, काल र परिस्थितिसँगको सापेक्षता, नीतिगत स्पष्टता तथा कार्यान्वयनयोग्यताको प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।
संविधान कार्यान्वयन, संघ–प्रदेश–स्थानीय तहबीच अधिकार बाँडफाँट, आर्थिक स्थायित्व, रोजगारी सिर्जना, कृषि आधुनिकीकरण, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधार, सुशासन तथा भ्रष्टाचार नियन्त्रण जस्ता विषय आजका प्रमुख राष्ट्रिय सरोकार हुन्। यस सन्दर्भमा घोषणापत्रहरू केवल नीतिगत घोषणा मात्र नभई यथार्थपरक मार्गनिर्देशक हुनुपर्ने अपेक्षा रहन्छ।
नेकपा (एमाले) को घोषणापत्रमा आर्थिक विकास, पूर्वाधार विस्तार, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई प्राथमिकताका रूपमा प्रस्तुत गरिएको देखिन्छ। ठूला पूर्वाधार आयोजना, औद्योगिक विकास तथा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणका विषयलाई जोड दिइएको छ। तथापि प्रस्तावित कार्यक्रमहरूको बजेटीय स्रोत, समयसीमा र मापनयोग्य सूचकहरूको स्पष्टता अपेक्षाकृत सीमित देखिन्छ। दृष्टिकोण स्पष्ट भए पनि कार्यान्वयन संयन्त्र थप परिष्कृत हुनुपर्ने आवश्यकता अनुभूत हुन्छ।
नेपाली कांग्रेस को घोषणापत्रले लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक न्याय, निजी क्षेत्रको सशक्तीकरण तथा समावेशी विकासलाई केन्द्रमा राखेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी सिर्जनामा सुधारका प्रतिबद्धता उल्लेख छन्। तर संघीय संरचनाभित्र ती कार्यक्रमहरू कसरी समन्वित रूपमा कार्यान्वयन हुनेछन् भन्ने पक्षमा विस्तृत योजना अझ स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ। नीतिगत दिशा भए पनि परिणाम आधारित सूचकहरूको अभावले कार्यसम्पादन मूल्यांकन कठिन हुन सक्छ।
नेकपा (माओवादी केन्द्र) को घोषणापत्रले सामाजिक रूपान्तरण, समावेशिता र संरचनागत परिवर्तनलाई प्राथमिकता दिएको छ। उत्पीडित वर्गको उत्थान, भूमि व्यवस्थापन तथा राज्य पुनर्संरचनाका मुद्दा उठाइएको छ। यद्यपि रूपान्तरणका लक्ष्यलाई संस्थागत र आर्थिक ढाँचाभित्र कसरी दीर्घकालीन स्थायित्व दिने भन्ने विषय थप स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ। भावनात्मक र वैचारिक प्रतिबद्धता बलियो देखिए पनि प्राविधिक कार्यान्वयन योजना विस्तृत रूपमा खुलाइएको छैन।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी ले सुशासन, पारदर्शिता र संस्थागत सुधारलाई मुख्य एजेन्डा बनाएको छ। प्रशासनिक सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र नीतिगत पारदर्शितालाई प्रमुखता दिइएको छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिका रूपमा यसको घोषणापत्रमा सुधारवादी सोच देखिए पनि दीर्घकालीन आर्थिक र संरचनात्मक योजनाको गहिराइ अपेक्षाकृत सीमित देखिन्छ। प्रणालीगत सुधारको खाका प्रस्तुत भए पनि त्यसको चरणबद्ध कार्यान्वयन कसरी अघि बढ्नेछ भन्ने विषय थप स्पष्ट हुन आवश्यक छ।
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी को घोषणापत्रले परम्परागत मूल्य, राष्ट्रिय पहिचान र शासन प्रणालीसम्बन्धी वैकल्पिक बहसलाई अघि सारेको छ। सांस्कृतिक राष्ट्रवाद, केन्द्रीय शासन संरचना र आर्थिक उदारीकरण जस्ता विषय उठाइएको छ। तर वर्तमान संवैधानिक संरचनाभित्र ती प्रस्तावहरूको व्यवहारिक अनुकूलन कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ। प्रस्तावित नीतिहरूको कार्यान्वयन सन्दर्भ अझ स्पष्ट हुन आवश्यक देखिन्छ।
समग्र रूपमा हेर्दा सबै दलका घोषणापत्रमा राष्ट्रिय मुद्दाहरू समेटिएका छन्—आर्थिक विकास, रोजगारी, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन र सामाजिक न्यायजस्ता साझा विषय प्राथमिकतामा रहेका छन्। तर समान रूपमा देखिएको एक पक्ष भनेको लक्ष्य र कार्यान्वयनबीचको दूरी हो। धेरैजसो घोषणापत्रमा उद्देश्य र प्रतिबद्धता उल्लेख भए पनि कार्यान्वयनको चरणबद्ध योजना, बजेटीय स्रोतको स्पष्ट विवरण तथा मापनयोग्य उपलब्धि सूचकहरू विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइँदैन।
देशको वर्तमान आर्थिक अवस्था, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, युवा पलायन, सार्वजनिक ऋणको अवस्था तथा संघीय संरचनाका व्यवहारिक चुनौतीलाई दृष्टिगत गर्दा घोषणापत्रहरू अझ बढी यथार्थपरक र कार्यान्वयनमुखी हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। नीति र कार्यक्रमको विश्वसनीयता त्यतिबेला स्थापित हुन्छ जब त्यसका वित्तीय स्रोत, समयसीमा र मूल्यांकन विधि स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
घोषणापत्र केवल चुनावी दस्तावेज मात्र होइन, सामाजिक सम्झौताको रूप पनि हो। मतदाताले मतदान गर्दा त्यही दस्तावेजलाई विश्वासको आधार बनाउँछन्। त्यसैले घोषणापत्रमा व्यक्त प्रतिबद्धता र शासनकालीन व्यवहारबीच सुसंगति हुनु लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वको आधार हो।
तसर्थ सार्वजनिक गरिएका घोषणापत्रहरूमा दृष्टिकोण, प्रतिबद्धता र राष्ट्रिय मुद्दाप्रति संवेदनशीलता देखिए पनि दीर्घकालीन नीतिगत स्थायित्व र कार्यान्वयनको विश्वसनीयताका दृष्टिले अझ स्पष्टता र प्राविधिक गहिराइ अपेक्षित देखिन्छ। आगामी दिनमा राजनीतिक दलहरूले घोषणापत्रलाई केवल चुनावी औपचारिकता नभई उत्तरदायित्वपूर्ण सार्वजनिक प्रतिबद्धताको दस्तावेजका रूपमा परिष्कृत गर्दै लैजानु समयको माग हो। राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्र अब केवल नारा र घोषणामा सीमित नरही कार्यान्वयनको विश्वसनीयतामा आधारित हुन सकेमा लोकतन्त्रको गुणस्तर स्वतः सुदृढ हुनेछ। घोषणापत्रको शक्ति त्यसमा लेखिएका शब्दमा होइन, ती शब्दलाई यथार्थमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा निहित हुन्छ।

दाङ, ९ फागुन । प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नं. ३ का उम्मेदवार दीपक गिरीप्रति जनताको उत्साहजनक समर्थन देखिएको छ। नेपाली काँग्रेस तुलसीपुर–१३ को आयोजनामा फुलवारीमा सम्पन्न भव्य चुनावी सभामा स्थानीयवासीको उल्लेख्य सहभागिता रहेको थियो।

कार्यक्रममा बोल्ने अधिकांश वक्ताले यसपटक जनतामा काँग्रेसप्रति विश्वास बढेको दाबी गरे। वडा इकाई सभापति चेतकान्त योगीको अध्यक्षता तथा काँग्रेसका केन्द्रीय सदस्य केशव आचार्यको प्रमुख आतिथ्यमा भएको सभालाई सम्बोधन गर्दै आचार्यले देशभर काँग्रेसको पक्षमा जनलहर देखिएको बताए। उनले दाङ क्षेत्र नं. ३ मा पनि उम्मेदवार दीपक गिरीलाई अत्यधिक मतले विजयी गराउन आग्रह गरे।

प्रतिनिधि सभा क्षेत्र नं. ३ का उम्मेदवार दीपक गिरीले देशको वर्तमान अवस्था गम्भीर रहेको उल्लेख गर्दै लोकतन्त्र, धर्म–संस्कृति र विकासको रक्षाका लागि काँग्रेसलाई मत दिनुपर्ने बताए। उनले यस क्षेत्रको विकासमा आफूले निरन्तर पहल गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।
पूर्वमुख्यमन्त्री डिल्लीबहादुर चौधरीले देश बनाउने शक्तिका रूपमा काँग्रेसलाई प्रस्तुत गर्दै विकासप्रेमी नेताका रूपमा गिरीलाई विजयी गराउन अपिल गरे। नेता शंकर गिरीले राष्ट्रियता र लोकतन्त्रको रक्षासँगै विकासको एजेन्डा काँग्रेसले अघि सारेको बताए।

त्यस्तै, प्रतिनिधि टेकबहादुर वलीले तुलसीपुर–१३ का जनताले उठाएका विकासका माग सम्बोधन गर्न काँग्रेसको जित आवश्यक रहेको धारणा राखे। कार्यक्रममा महाधिवेशन प्रतिनिधि विमल रिजाल, तुलसीपुर नगरसभापति सुरेश हमाल, नेता हरिहर पौडेललगायतले पश्चिम दाङको विकासमा दीपक गिरीको भूमिका उल्लेखनीय रहेको बताए।

यसैबीच, तुलसीपुर–६ मा पनि चुनावी सभा सम्पन्न भएको छ भने वडा नं. १२ का विभिन्न स्थानमा घरदैलो कार्यक्रम जारी रहेको काँग्रेसले जनाएको छ। कार्यक्रममा सहभागी स्थानीयले दीपक गिरीप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया जनाउँदै विकास र स्थायित्वका लागि समर्थन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।

✍️ बिवेक देवकोटा। प्रेम मानव जीवनको सबैभन्दा कोमल, सबैभन्दा गहिरो र सबैभन्दा आवश्यक अनुभूति हो। प्रेम बिना सम्बन्धहरू केवल औपचारिकता बन्न सक्छन्, जीवन केवल दैनिकी। यही प्रेम, आत्मीयता र मानवीय सम्बन्धको मूल्य सम्झाउने दिनका रूपमा प्रत्येक वर्ष फेब्रुअरी १४ मा संसारभर भ्यालेन्टाइन दिवस मनाइन्छ। आज यो दिवसलाई धेरैले गुलाब, कार्ड, चकलेट र उपहारसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन्, तर यसको सार केवल यति होइन। यो दिनले मानिसलाई आफ्ना सम्बन्धहरू सम्झन, भावनाहरू व्यक्त गर्न र आत्मीयताको महत्व बुझ्न प्रेरित गर्छ।

भ्यालेन्टाइन दिवसको इतिहासबारे कुरा गर्दा एउटा सत्य स्वीकार गर्न आवश्यक छ—यस दिवससँग जोडिएका धेरै लोकप्रिय कथाहरू ऐतिहासिक रूपमा पूर्ण रूपमा प्रमाणित छैनन्। इतिहासकारहरूका अनुसार तेस्रो शताब्दीको रोमन साम्राज्यमा “Valentinus” नाम भएका केही ख्रीष्टियन धर्मगुरु तथा शहीदहरू थिए, जसलाई धार्मिक कारणले मृत्युदण्ड दिइएको मानिन्छ।

तर आज प्रचलित “गोप्य विवाह गराइदिने” वा “जेलबाट प्रेमपत्र लेख्ने” जस्ता कथाहरू पछि विकसित भएका किंवदन्ती हुन्। वास्तवमा भ्यालेन्टाइन दिवसलाई प्रेमसँग जोडेर व्यापक रूपमा मनाउने परम्परा मध्ययुगीन युरोपमा विस्तार भएको पाइन्छ। विशेषगरी कवि Geoffrey Chaucer ले प्रेम र वसन्तसँग जोडेर लेखेपछि यस दिवसको सांस्कृतिक लोकप्रियता बढ्दै गएको मानिन्छ। यसर्थ, भ्यालेन्टाइन दिवसको ऐतिहासिक आधारभन्दा पनि यसको आजको सामाजिक अर्थ बढी महत्वपूर्ण बनेको छ—प्रेमलाई सम्झने, सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने र आत्मीयता बाँड्ने अवसर।

नेपालमा भ्यालेन्टाइन दिवस पछिल्ला वर्षहरूमा निकै चर्चित हुँदै गएको छ। विशेषगरी युवा पुस्तामा यसलाई “प्रेम दिवस” का रूपमा उत्साहका साथ मनाउने चलन बढेको छ।

फेब्रुअरी महिनाको सुरुआतदेखि नै सामाजिक सञ्जालमा Rose Day, Promise Day, Teddy Day जस्ता दिनहरू चर्चामा आउँछन्। फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटकमा प्रेमका सन्देशहरू, तस्वीरहरू र शुभकामनाहरू साझा गरिन्छन्। बजार क्षेत्रमा गुलाबको माग बढ्छ, कार्ड र उपहारको व्यापार बढ्छ र युवाहरूले यो दिनलाई विशेष रूपमा मनाउन खोज्छन्।

यो परिवर्तन आफैंमा नकारात्मक होइन। भावना व्यक्त गर्नु, सम्बन्धलाई समय दिनु र आत्मीयता बाँड्नु सकारात्मक कुरा हो। तर समस्या तब सुरु हुन्छ, जब प्रेमलाई केवल देखावटी बनाइन्छ, उपभोगवादसँग जोडिन्छ, वा प्रेमको अर्थ केवल प्रेमी–प्रेमिकामा सीमित गरिन्छ।

प्रेम कुनै विदेशी संस्कार होइन। प्रेम त जीवनको आधार हो। नेपाली समाजमा प्रेमका अनेक रूप छन्—आमाले सन्तानका लागि गर्ने त्याग, बाबुले मौन रूपमा बोक्ने जिम्मेवारी, गुरुको निःस्वार्थ मार्गदर्शन, साथीको कठिन समयमा दिने साथ र समाजप्रतिको करुणा। यी सबै प्रेमकै रूप हुन्। त्यसैले भ्यालेन्टाइन दिवसलाई केवल रोमान्टिक सम्बन्धको पर्व भनेर बुझ्नु प्रेमप्रतिको संकुचित दृष्टि हो।

साँचो प्रेम त्यही हो जसले सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ, मनलाई शान्त बनाउँछ र जीवनलाई अर्थ दिन्छ। प्रेम महँगो उपहारमा होइन, समय र सम्मानमा हुन्छ। प्रेम प्रदर्शनमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ। प्रेम शब्दमा होइन, जिम्मेवारीमा हुन्छ।

भ्यालेन्टाइन दिवसलाई सकारात्मक रूपमा मनाउने हो भने यो दिनले हाम्रो समाजमा आत्मीयता र सद्भाव बढाउन सक्छ। यो दिनलाई अभिभावकप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर बनाऔँ। आफ्नो साथीलाई धन्यवाद भन्न सकिने दिन बनाऔँ। जीवनमा साथ दिने शिक्षक, सहकर्मी र शुभेच्छुकलाई सम्झने दिन बनाऔँ। प्रेम केवल “I love you” भन्नु होइन; प्रेम त “म तिमीलाई बुझ्छु”, “म तिमीलाई सम्मान गर्छु”, “म तिमीको साथमा छु” भन्ने अनुभूति हो।

आजको समाजमा मानिसहरू व्यस्त छन्, सम्बन्धहरू टाढिँदै छन्, संवाद घट्दै गएको छ। यस्तो समयमा प्रेम र आत्मीयताको सन्देश झनै आवश्यक छ। भ्यालेन्टाइन दिवसले यही अवसर दिन्छ—आफ्ना प्रियजनसँग नजिक हुने, सम्बन्धमा नयाँ ऊर्जा भर्ने र जीवनलाई अझ मानवीय बनाउने।

अन्ततः भ्यालेन्टाइन दिवस केवल एक दिनको उत्सव होइन। यो प्रेमलाई सम्झने एउटा बहाना हो, आत्मीयता बाँड्ने एउटा अवसर हो र सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने सन्देश हो। यदि हामीले यसलाई देखावटी उपहार र सतही प्रदर्शनभन्दा माथि उठाएर प्रेम, करुणा, सम्मान र सद्भावको संस्कारसँग जोड्न सक्यौँ भने यो दिवस हाम्रो समाजका लागि साँच्चिकै सकारात्मक बन्न सक्छ।

प्रेम दिवस होइन—प्रेम संस्कार बनोस्।
प्रेम केवल उत्सव होइन—जीवनको आधार बनोस्।
यही नै भ्यालेन्टाइन दिवसको सबैभन्दा सुन्दर सार हो।

विवेक देवकोटा। चुनाव नजिकिँदै जाँदा गाउँगाउँमा अचानक देखिने उम्मेदवारहरूको भीड, सहयोगका कार्यक्रम र आत्मीय मुस्कान अब अस्वाभाविक होइन, बरु पूर्वानुमान गर्न सकिने दृश्य बनेको छ। वर्षौंसम्म जनताको अवस्था नदेख्ने, समस्या नसुन्ने र पीडामा चासो नदिने नेताहरू चुनावको मुखमा भने सेवाभावको खोल ओढेर जनताको ढोका ढकढक्याउन थाल्छन्। यसले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठाउँछ,के यो साँच्चिकै जनसेवा हो, कि जनताको विवेकमाथि खेलिएको लोकप्रियताको राजनीति ?

चुनावी समयमा देखाइने सहयोग प्रायः क्षणिक, सतही र स्वार्थकेन्द्रित हुन्छ। खाद्यान्न वितरण, राहतको नाटक, स्वास्थ्य शिविरको फोटोसेसन, विद्यार्थीलाई कापीकलम बाँड्ने कार्यक्रम।यी सबै कार्यहरू मानवीय संवेदनाभन्दा बढी मत सङ्कलनको रणनीति जस्ता देखिन्छन्। जनताको दीर्घकालीन समस्या समाधानभन्दा पनि सामाजिक सञ्जाल, प्रचार सामग्री र समाचारका शीर्षकमा ‘सेवक’ देखिने होड चलिरहेको छ। सेवा यहाँ कर्तव्य होइन, प्रचारको साधन बनेको छ।

यदि यी उम्मेदवारहरू साँच्चिकै जनसेवामा विश्वास गर्ने हुन् भने, गम्भीर प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ।चुनाव बाहेकका वर्षहरूमा उनीहरू कहाँ थिए ? किन गरिबी, बेरोजगारी, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत समस्याहरू सधैं उस्तै छन् ? किन सेवा केवल चुनावी पात्रोमा मात्र सीमित हुन्छ ? यिनै प्रश्नहरूले चुनावी सहयोगको नियतमाथि गहिरो शङ्का जन्माउँछन् र जनताको विश्वास कमजोर बनाउँछन्।

अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने, यस प्रकारको चुनावी ‘उदारता’ ले जनतालाई अधिकारको दाबेदार होइन,कृपाको आश्रित बनाउने प्रवृत्ति बढाउँछ। राज्यले नीति, कानुन र संस्थागत संरचनामार्फत दिनुपर्ने सेवा व्यक्तिको दयाजस्तो प्रस्तुत गरिन्छ। यसले लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई कमजोर पार्छ र व्यक्तिवादी राजनीतिलाई प्रश्रय दिन्छ। लोकतन्त्र व्यक्तिको उदारताबाट होइन, प्रणालीको सुदृढताबाट बलियो हुन्छ भन्ने सत्य यहाँ बिर्सिइएको देखिन्छ।

चुनावी समयमा गरिने यस्तो देखावटी सेवा वास्तवमा जनताको पीडामाथि गरिएको राजनीतिक व्यापार हो। गरिबीलाई भोटको हतियार बनाइन्छ,अशिक्षालाई अवसरको सिँढी बनाइन्छ र जनताको विवेकलाई क्षणिक राहतको लोभमा किन्न खोजिन्छ। यसले समस्याको समाधान गर्दैन, बरु समस्या जीवित राखेर राजनीतिक लाभ लिने संस्कारलाई संस्थागत गर्छ। परिणामतः लोकतन्त्र सुदृढ होइन, क्रमशः खोक्रो बन्दै जान्छ।
अब समय आएको छ,जनताले सहयोगको झिल्काभन्दा दृष्टिकोणको उज्यालो खोज्नुपर्छ। केही दिनको राहत होइन, दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ। चुनावी भीडमा देखिने मुस्कान होइन, कार्यकालभरि देखिने जवाफदेहिता चाहिएको छ।

यस सन्दर्भमा उम्मेदवारहरूले पनि स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ कि जनता दानको आशामा होइन, जिम्मेवार शासनको अपेक्षामा छन्। चुनावअघि मात्र देखिने सक्रियता होइन, चुनावपछि पनि निरन्तर संवाद, पारदर्शी कार्यशैली र नीतिमा आधारित स्पष्ट कार्ययोजनामार्फत जनविश्वास जित्न सकिन्छ।

व्यक्तिगत उदारताभन्दा संस्थागत विकास, भाषण र वाचाभन्दा परिणाम र लोकप्रियताभन्दा कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक संस्कार विकसित नगरेसम्म लोकतन्त्रको वास्तविक मर्म स्थापित हुन सक्दैन। लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ तर कर्तव्यबाट भागे लोकतन्त्रले कहिल्यै क्षमा गर्दैन।

काठमाडौं,२७ असोज । नेपाल राष्ट्र बैंकले आजका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ।  राष्ट्र बैंकका अनुसार अमेरिकी डलरको मूल्य स्थिर छ।  सोमबारका लागि अमेरिकी डलर एकको खरिददर १४१ रुपैयाँ ६० पैसा र बिक्रीदर १४२ रुपैयाँ २० पैसा निर्धारण गरिएको छ। 

यस्तै, युरोपियन युरो एकको खरिददर १६४ रुपैयाँ ५४ पैसा र बिक्रीदर १६५ रुपैयाँ २४ पैसा, युके पाउण्ड स्टर्लिङ एकको खरिददर १८९ रुपैयाँ १७ पैसा र बिक्रीदर १८९ रुपैयाँ ९७ पैसा, स्वीस फ्रयाङ्क एकको खरिददर १७७ रुपैयाँ १९ पैसा र बिक्रीदर १७७ रुपैयाँ ९४ पैसा कायम गरिएको छ। 

अष्ट्रेलियन डलर एकको खरिददर ९१ रुपैयाँ ६४ पैसा र बिक्रीदर ९२ रुपैयाँ ०३ पैसा, क्यानेडियन डलर एकको खरिददर १०१ रुपैयाँ ०९ पैसा र बिक्रीदर १०१ रुपैयाँ ५२ पैसा, सिङ्गापुर डलर एकको खरिददर १०९ रुपैयाँ १८ पैसा र बिक्रीदर १०९ रुपैयाँ ६४ पैसा तोकिएको छ। 

जापानी येन १० को खरिददर नौ रुपैयाँ ३७ पैसा र बिक्रीदर नौ रुपैयाँ ४१ पैसा, चिनियाँ युआन एकको खरिददर १९ रुपैयाँ ८४ पैसा र बिक्रीदर १९ रुपैयाँ ९३ पैसा, साउदी अरेबियन रियाल एकको खरिददर ३७ रुपैयाँ ७५ पैसा र बिक्रीदर ३७ रुपैयाँ ९१ पैसा, कतारी रियाल एकको खरिददर ३८ रुपैयाँ ८५ पैसा र बिक्रीदर ३९ रुपैयाँ ०१ पैसा कायम भएको छ। 

केन्द्रीय बैंकका अनुसार थाइ भाट एकको खरिददर चार रुपैयाँ ३३ पैसा र बिक्रीदर चार रुपैयाँ ३५ पैसा, युएई दिराम एकको खरिददर ३८ रुपैयाँ ५६ पैसा र बिक्रीदर ३८ रुपैयाँ ७२ पैसा, मलेसियन रिङ्गेट एकको खरिददर ३३ रुपैयाँ ५१ पैसा र बिक्रीदर ३३ रुपैयाँ ६६ पैसा, साउथ कोरियन वन १०० को खरिददर नौ रुपैयाँ ९१ पैसा र बिक्रीदर नौ रुपैयाँ ९५ पैसा, स्वीडिस क्रोनर एकको खरिददर १४ रुपैयाँ ८९ पैसा र बिक्रीदर १४ रुपैयाँ ९५ पैसा र डेनिस क्रोनर एकको खरिददर २२ रुपैयाँ ०४ पैसा र बिक्रीदर २२ रुपैयाँ १३ पैसा तोकिएको छ। 

राष्ट्र बैंकले हङकङ डलर एकको खरिददर १८ रुपैयाँ २० पैसा र बिक्रीदर १८ रुपैयाँ २७ पैसा, कुवेती दिनार एकको खरिददर ४६१ रुपैयाँ ८० पैसा र बिक्रीदर ४६३ रुपैयाँ ७६ पैसा, बहराइन दिनार एकको खरिददर ३७५ रुपैयाँ ५७ पैसा र बिक्रीदर ३७७ रुपैयाँ १६ पैसा, ओमनी रियाल एकको खरिददर ३६७ रुपैयाँ ७७ पैसा र बिक्रीदर ३६९ रुपैयाँ ३३ पैसा रहेको छ।  भारतीय रुपैयाँ एक सयको खरिददर १६० रुपैयाँ र बिक्रीदर १६० रुपैयाँ १५ पैसा तोकेको छ। 
    
राष्ट्र बैंकले यो विनिमयदरलाई आवश्यकतानुसार जुनसुकै समयमा पनि संशोधन गर्न सकिने जनाएको छ।  वाणिज्य बैंकले तोक्ने विनिमयदर भने फरक हुनसक्ने र अद्यावधिक विनिमयदर केन्द्रीय बैंकको वेबसाइटमा उपलब्ध हुने जनाइएको छ। 

प्रकाश डांगी। “राजाकोट केवल एक यात्रा मात्र होइन — इतिहास र प्रकृतिको संगम हो। आउनुहोस्, कार्तिक १ गते हामी सबै मिलेर राजाकोट पुगौँ, हाम्रो पहिचान र धरोहरलाई उजागर गरौँ, र तिहारलाई अविस्मरणीय बनाऔँ!”
साविक गोल्टाकुरीगाविस, हालको दंगीशरण गाउँपालिका वडा नं। २ दाङमा पर्ने राजाकोट ऐतिहासिक, भौगोलिक र प्राकृतिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण स्थल हो। समुद्र सतहदेखि १५५६ मिटरको उचाइमा अवस्थित यो स्थल घना जंगलले ढाकिएको छ। तुलसीपुर बजारदेखि करिब २० किलोमीटर दक्षिणतिर रहेको राजाकोट, तिलकन्या र पाथीभारा सामुदायिक वनसँग जोडिएको छ र यहाँ पुग्न करिब ५ किलोमीटर पैदल यात्रा गर्नुपर्छ।

दाङ उपत्यकाको चुरे र महाभारत क्षेत्रमा ११औँ–१५औँ शताब्दी सम्म शासन गरेका भुरेटाकुरे राजाहरुसँग राजाकोट जोडिएको छ। सुकौराकोटका राजा दंगीशरण गर्मीमा यहाँ बस्ने गर्दथे, त्यसैले यसलाई राजाकोट भनिएको हो। थारु भाषामा कोटलाई “रज्जवाकोट” भनिन्थ्यो। राजा दंगीशरण सिकारमा पारखी थिएस रानीसँगै बुल्बुल्या तालमा नुहाउने प्रचलन पनि थियो, जसको परम्परा आज पनि माघिमा जारी छ।
शिवालिग चुरे श्रृङ्खलामा रहेको राजाकोट भौगर्भिक र ऐतिहासिक अध्ययनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ। ऐतिहासिक तथ्यअनुसार दाङ उपत्यकाको चुरे र महाभारत क्षेत्रमा ११औं शताब्दी देखि १५औं शताब्दी सम्म शासन गर्ने भुरेटाकुरे राजाहरूसँग पनि राजाकोटको सम्बन्ध रहेको छ। इतिहासले के देखाउँछ भने दाङ सुकौराकोटको सम्बन्ध बझाङ र सल्यानी राज्यसँग पनि रहेको थियो। दाङ सुकौराकोटका राजा दंगीशरण गर्मीको समयमा राजाकोटमा बस्ने हुनाले उक्त स्थानको नाम ‘राजाकोट’ रहन गएको हो।

थारु भाषामा कोटलाई ‘रज्जवाकोट’ भनिन्छ। सुकौराकोट थारु राजाले शासन गरेको स्थान हो। त्यस समयमा दंगीशरणले सुकौराकोटमा राजधानी बनाएर राज्य सञ्चालन गरेका थिए। दाङ उपत्यकामा औंलो लाग्ने र दंगीशरण राजा गर्मी छल्नका लागि सुकौराकोटदेखि दक्षिणतर्फको चुरे पर्वतमा रहेको राजाकोट भन्ने ठाउँमा बसेर राजकाज गर्थे।

दंगीशरणले सिकार खेलेको, नुहाएको र राजकाज गर्ने क्रममा कोट लगायतका संरचनाहरू अहिले पनि देख्न सकिन्छ।
राजा आफ्नो सम्पत्ति सुरक्षित राख्न धनटाकुरामा पैसा र वस्तु गाडेको कथाले यहाँको ऐतिहासिक महत्त्व थप्छ। राजाकोट नजिकैको तिलकन्याको कोटमा राज्यको गौडा रहेको अनुमान पनि छ। यहाँको कुकुरगौडा पाण्डवसँग जोडिएको भन्ने कथा रहस्यमय छ।

कुनैबेला राजाकोट, तिलन्याका टाकुरा दाङ उपत्यकाको लागि चल्तीको राजमार्ग बनेको थियो । दाङबाट नेपालगञ्ज जाने बेला पैदल अथवा घोडाको यात्रामा तिलकन्याको कोट हुदैं राजमार्गमा पर्ने बाघखोरमा निस्किएर मानिसहरुको यात्रा हुने गर्दथियो ।
गोल्टाकुरीबाट उकालो लागेपछि तिलकन्याको कोटमा पुगेर थकाइ नमार्ने मानिसहरु नै हुँदैनथे ।

नेपालगञ्ज–दाङ गर्ने घोडेहरुको लस्कर, नुन तेल किन्न जाने हटारुको समूह, घोडा चडेर राजाकोट वारपार गर्नेहरुलाई आजभोलि ति दिनहरु संस्मरण मात्र बनेको होला ।
राजाकोटको चुचुरोबाट नेपालगञ्ज, बहराइज, थर्कोट, स्वर्गद्वारी र महाभारत श्रृङ्खला संगै हिमाली सेताम्मे हिम श्रृङ्खला र रमणीय स्थलहरू देख्न सकिन्छ। देउखुरी उपत्यका भएर बग्ने राप्ती नदि र दाङ उपत्यका भएर बग्ने बबई नदीको नागबेली आकारले बनेको दृश्यले त्यहाँ पुग्ने जोकोहीको मन लोभिन्छ।

पहिला राजमार्गको रूपमा प्रयोग हुने तिलकन्याको बाटो आजको तुल्सिपुर–अमेलिया–घोराही–लमही मसोट सडक सञ्चालन अघि प्रमुख मार्ग थियो। त्यहाँ टाकुरोमा होटल सन्चालन हुन्थ्यो र हजारौं मानिस यहाँ यात्रा गर्थे।
तर, राजाकोट अहिले पनि उस्तै छ। यहाँ चिसो हावा र रमणीय दृश्यहरूले यहाँ पुग्ने मानिसलाई आनन्दित पार्दछन्। यद्यपि, वन फडानीका कारण वातावरणमा विग्रह भएको छ। अब पैदल यात्रा र घोडाका सवार राजाकोट र तिलकन्यामा भेटिँदैनन्। तर, यहाँको चिसो हावा र वातावरणीय सौन्दर्य भने कायम छ।

नेपाल प्रहरीसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध
राजाकोट–तिलकन्या क्षेत्र नेपाल प्रहरीको इतिहाससँग पनि जोडिएको छ। हाम्रो पुर्खालाइ त यो थाहा थिएन, र शायद धेरैलाई तिलकन्या प्रहरी नामले कमै थाहा होला। त्यहाँ प्रहरी कहिले बस्न थाले, त्यो नेपाल प्रहरीको लागि पनि एक इतिहाँसको खोजिको बिषय हो र हुनु पनि पर्छ । जुन अहिले गोल्टाकुरी प्रहरी चौंकीको रुपमा दंगिशरण गाँउपालिका २ गोल्टाकुरीमा रहेको छ यो पनि एक जीवित इतिहास हो र अनुसन्धानको विषय बन्नुपर्छ।
आज पनि राजाकोट चिसो हावा, घना जंगल र रमणीय दृश्यले यात्रुहरूलाई मनमोहक अनुभव दिन्छ। तर वन विनास र वातावरणीय परिवर्तनले वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीहरू कम देखिन्छन्।

अन्त्यमा
राजाकोट केवल प्राकृतिक सौन्दर्य होइन, यहाँ लुकेको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्रहरी सम्बन्धी तथ्यहरू पनि छ। नयाँ पुस्ताले यसको खोजी गर्नु आवश्यक छ। इतिहासलाई बुझ्न र अनुभव गर्न कार्तिक १ मा राजाकोट पुग्न अनुरोध छ।
राजाकोट तिहारको पूर्वसन्ध्यामा — सबै मिलेर जीवित यादगार बनाऔँ,तिहार नजिकिँदैछ  यस वर्ष तिहारमा केवल दियो बाल्ने उत्सव मात्रै होइन — हाम्रो गौरव, इतिहास र प्राकृतिक सुन्दरताको उत्सव गरौँ ।

किन राजाकोटपुग्नेरु यहाँ छन् केही कारणहरू
: ऐतिहासिक महत्व
राजाकोट सुकौराकोटमा रहेको दरबार, कोटलगायत संरचनाहरुले देखाउँछन् कि राजा दंगीशरणले यहाँ राजकाज चलाउँथे र गर्मी छल्ने ठाउँको रूपमा यो स्थल प्रयोग हुन्थ्यो । यो थारू संस्कृति र स्थानीय परम्परासँगजोडिएको ऐतिहासिक स्थल हो ।

प्राकृतिक सौन्दर्य र रमणीयता
चुरे पर्वतको उचाइमा रहेको साथै सुन्दर हावापानी, हरियाली र घाटी दृश्यहरु यहाँका विशेष आकर्षण हुन् ।
तिलकन्या र पाथीभारा सामुदायिक वनसँग जोडिएको र पिकनिक स्थलहरु पर्यटकको खोजीको स्थल हुन सक्छन् ।

पर्यटनले आर्थिक फाइदा
तपाइ हामिले यसलाइ चिनाउन सक्यौ भने यो क्षेत्र पर्यटनको अर्को गन्तव्यको रुपमा विकास हुने छ .

काठमाडौँ,२४ भदौ । पछिल्ला दिनहरूमा जेनजी पुस्ताले सुरु गरेको आन्दोलनले मुलुकलाई तहसनहस बनाइदिएको छ। सुरुमा माइतीघर मण्डलाबाट सुरु भएको शान्तिपूर्ण नाराबाजी केही घण्टामै उग्र बनेको थियो। युवाहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत संगठित भएर सडकमा ओर्लिए र प्रहरीले बल प्रयोग गरेपछि आन्दोलन हिंसात्मक रूप लियो। राजधानीका विभिन्न क्षेत्रमा टायर जलाइए, सरकारी सवारी साधन तोडफोड गरिए र प्रहरीसँग भीषण झडप भए। ललितपुर, भक्तपुर र काठमाडौंका सडकहरू आक्रोशित भीडले भरिए भने कर्फ्यु आदेशको पर्वाह नगरी युवाहरू राति अबेरसम्म सडकमा रहिरहे। यस क्रममा २० जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाए र ३०० भन्दा बढी घाइते भए, जसले राजधानीका अस्पतालहरूमा रगतको अभावसमेत सिर्जना गर्यो।

सरकारले सुरुमा आन्दोलनलाई सामान्य बनाउने प्रयास गर्‍यो। सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने, कर्फ्यु आदेश जारी गर्ने र सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेर बलपूर्वक दबाउने रणनीति लिइयो। तर, आन्दोलन दिन प्रतिदिन चर्किंदै गएपछि सरकारले आफ्नै नीति फिर्ता लिन बाध्य भयो। मंगलबार साँझ प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्ध हटाउने घोषणा गर्‍यो र हिंसात्मक घटनाबारे छानबिन गर्न उच्चस्तरीय समिति गठन गर्ने निर्णय गर्‍यो।

यद्यपि आन्दोलन यतिमै रोकिएन। घटनाको नैतिक जिम्मेवारी लिँदै गृहमन्त्री रमेश लेखकले पदबाट राजीनामा दिए, त्यसपछि प्रधानमन्त्री ओलीले पनि राजीनामा घोषणा गर्न बाध्य भए। ऊर्जामन्त्री, भौतिक पूर्वाधार मन्त्री, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रीलगायत अन्य मन्त्रीहरूले समेत क्रमशः राजीनामा दिए र सत्तापक्षसँग सरकारमा सहभागी राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका सांसदहरूले सामूहिक राजीनामा दिँदै संसद् बहिष्कार गरे। यसरी जेन्जी पुस्ताको विद्रोहले सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद नै पतन भएको छ, जुन नेपालको राजनीतिक इतिहासकै एउटा दुर्लभ क्षण बनेको छ।

यो आन्दोलन केवल सडकमा देखिएको भीड मात्र होइन, नेपालको राजनीतिको गहिरो अविश्वासको अभिव्यक्ति भएको विश्लेषकहरू बताउँछन् । लामो समयदेखि बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र नीतिगत अस्थिरताबाट आक्रोशित युवाहरूले सामाजिक सञ्जाललाई हातियार बनाएर क्षणभरमै हजारौँको संख्यामा सडकमा ओर्लिएको देखियो। सरकारले संवाद र सहमतिको बाटो खोज्ने सट्टा बल प्रयोग गरेर आन्दोलनलाई दबाउने प्रयास गर्दा यो विद्रोह झन् चर्कियो। अन्ततः सरकारले झुक्नुपरेको घटनाले नयाँ पुस्ताले मुलुकको राजनीतिक भविष्यमा निर्णायक हस्तक्षेप गर्न सक्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ।

यो आन्दोलनले नयाँ पुस्ताको शक्ति औपचारिक रूपमा स्थापित गरिदिएको छ। पारम्परिक दलहरूमाथि विश्वास घट्दै गएको छ भने वैकल्पिक नेतृत्वको आवश्यकता अझै प्रखर बनेको छ। सरकारको आत्मसमर्पणले केवल तत्कालीन संकटलाई अन्त्य गरेको छैन, यसले नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासमा नयाँ अध्यायको सुरुवात पनि गरेको छ। अब मुलुक कुन बाटो लाग्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला भए पनि एउटा कुरा प्रष्ट भइसकेको छ, युवाहरू अब केवल दर्शक मात्र होइनन्, बरु वास्तविक निर्णयकर्ताको रूपमा उदाएका छन्।

भिम मरासिनी, दाङ । आज असार १५ को हरियाली बिहानी। आकाश हल्का बादलले ढाकेको थियो। खेतमा चिरबिर स्वर र हाँसोको गुञ्जन । हरियो धानको बिरुवा र हिलो मिसिएको पानीबीच हरियो टीसर्ट लगाएका विद्यार्थीहरू मस्त खेलिरहेका थिए।
कोही हातमा बिरुवा समाएर रोपिरहेका थिए। कोही हिलोमा चिप्लिँदै रमाइरहेका थिए।

सदैव कापी–कलम र झोला बोकेर कक्षामा बस्ने यी विद्यार्थीहरू असार १५ धान दिवसको अवसरमा खेतमा उत्रिएका थिए।
दंगीशरण–४, बैबाङका किसान लक्ष्य बहादुर ओलिले उनीहरूलाई खेतमा अनुभव लिन निम्त्याएका थिए।

तुलसीपुरमा रहेको हिमाल एकाडेमीमा कानुन र व्यवस्थापन पढ्ने विद्यार्थीहरू अभ्यास सिक्न खेत पुगेका हुन्।

तीन घण्टा खेतको हिलोमा उनीहरूले जीवन उपयोगी सीप सिके। धानको बिरुवा रोप्दै उनीहरूले पसिना र अनुभव साटे।
केही विद्यार्थी घुँडासम्म हिलोमा डुबेका थिए। कोही साथीलाई हिलो दल्दै रमाइरहेका थिए।

कानुन विषय पढ्दै गरेकी प्रशंसा केसीले पहिलोपटक यस्तो काम गर्दा धेरै रमाइलो हुनुका साथै माटोको महत्व बुझेको बताइन् । उनीहरुले करिब तीन कठ्ठा खेतमा धान रोपेका थिए । धेरैका लागि यो नयाँ अनुभव थियो।

सैद्धान्तिकभन्दा व्यवहारिक ज्ञान दीर्घकालीन हुने भएकाले विद्यालयले समय–समयमा यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गरेको प्रधानाध्यापक मधुसूदन केसीले बताए। हिलोमा धान रोप्न पाउँदा विद्यार्थीहरूको अनुहारमा हाँसो थियो। किसान पनि खुसी देखिन्थे।