वनजङ्गल पृथ्वीको फोक्सो मात्र होइनन्, यिनीहरू मानव सभ्यता, पशुपक्षीको अस्तित्व र सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीका प्राणवायु हुन्। अक्सिजनको निरन्तर आपूर्ति, कार्बन चक्रको सन्तुलन, वर्षाको नियमितता, माटोको गुणस्तर संरक्षण र जैविक विविधताको रक्षामा वनजङ्गलको भूमिका अपरिहार्य छ। नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण मुलुकका लागि वनजङ्गल एक अमूल्य सम्पत्ति हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाललगायत विश्वका विभिन्न भागमा वन डढेलोको समस्या एक भयावह वातावरणीय सङ्कटका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी सुख्खा मौसममा बारम्बार देखिने वन डढेलोले वातावरणीय सन्तुलन मात्र बिगारेको छैन, यसले मानव जीवन, पशुपक्षीको बासस्थान र समग्र आर्थिक संरचनालाई समेत अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ। यो समस्या अहिले केवल वन विनाशको मुद्दामा मात्र सीमित नभई जलवायु परिवर्तन र जनस्वास्थ्यको गम्भीर विषय बनेको छ।
नेपालको भौगोलिक बनावट र मौसमी चक्रअनुसार प्रत्येक वर्ष फागुनदेखि जेठ महिनासम्मको अवधि वन डढेलोका लागि अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छ। यस समयमा तापक्रम बढ्दै जाने, वर्षा कम हुने र वायुमण्डलमा सापेक्षिक आर्द्रता न्यून हुने भएकाले वन क्षेत्रमा रहेका सुक्खा पातपतिङ्गर र जैविक पदार्थहरू प्रज्वलनशील बन्दछन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका विभिन्न तथ्याङ्कहरूले देखाएअनुसार नेपालमा हरेक वर्ष सयौँ स्थानमा भीषण डढेलो लाग्ने गरेको छ। डढेलोका कारणहरूलाई मसिनो गरी केलाउँदा यसलाई प्राकृतिक र मानवीय गरी दुई भागमा बाँड्न सकिए पनि नेपालको सन्दर्भमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी घटनाहरू मानवीय क्रियाकलाप र लापरवाहीकै उपज हुन्। प्राकृतिक रूपमा बिजुली चम्किँदा वा घर्षणका कारण आगो लाग्ने सम्भावना न्यून रहन्छ। तर, जङ्गल सफाइ गर्ने बहानामा लगाइएको आगो नियन्त्रण बाहिर जानु, चोरी सिकारीले जनावरलाई घेर्न आगो लगाउनु, नयाँ र राम्रो घाँस पलाउने अन्धविश्वासमा गोठालाहरूले डढेलो लगाउनु र वनभोज वा पदयात्रामा जानेहरूले आगो पूर्ण रूपमा ननिभाई छाड्नु जस्ता मानवीय गल्तीहरू नै डढेलोका मुख्य कारक हुन्।
वन डढेलोले वातावरणमा पार्ने बहुआयामिक असरहरू निकै गम्भीर छन्। सबैभन्दा प्रत्यक्ष असर वायुमण्डलमा पर्दछ। डढेलोका कारण ठूलो मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड, मिथेन र अन्य हरितगृह ग्यासहरू उत्सर्जन हुन्छन्, जसले विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् ग्लोबल वार्मिङलाई बढावा दिन्छ। यसले गर्दा नेपालका हिमालहरू पग्लने क्रम तीव्र भएको छ र वर्षाको परम्परागत चक्रमा फेरबदल आएको छ। जब वन डढेलो लाग्छ, त्यसबाट निस्कने धुवाँ र सूक्ष्म कणहरूले वायुमण्डललाई ढपक्कै ढाक्छन्। यसले गर्दा वायुको गुणस्तर सूचकाङ्क खतरनाक तहमा पुग्दछ। यस्तो प्रदूषित हावामा सास फेर्दा मानिसहरूमा दम, ब्रोन्काइटिस, मुटुको समस्या र आँखा पोल्ने जस्ता तत्कालिन तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरू देखा पर्दछन्। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र श्वासप्रश्वासका बिरामीहरू यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। कतिपय अवस्थामा त वायु प्रदूषण यति बढ्छ कि दृश्यता कम भएर हवाई उडानहरू समेत अवरुद्ध हुने गरेका छन्।
जैविक विविधताको दृष्टिकोणले वन डढेलो एक महाविपत्ति नै हो। वनजङ्गल लाखौँ जीवजन्तु, चराचुरुङ्गी र कीटपतङ्गको सुरक्षित बासस्थान हो। डढेलोले यस्ता बासस्थानहरूलाई खरानी बनाइदिन्छ। आगोको चपेटामा परेर धेरै वन्यजन्तुहरूले ज्यान गुमाउँछन् भने बाँचेकाहरू पनि बासस्थान र आहारको खोजीमा मानव वस्तीतिर पस्न बाध्य हुन्छन्। यसले गर्दा मानववन्यजन्तु द्वन्द्व बढ्न जान्छ। कतिपय दुर्लभ र लोपोन्मुख वनस्पति तथा जडीबुटीहरू डढेलोका कारण सदाका लागि नष्ट हुने खतरा रहन्छ। यसबाहेक, डढेलोले माटोको माथिल्लो सतहमा रहेका सूक्ष्म जीवाणुहरू र पोषक तत्वहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ। माटोको संरचना बिग्रेपछि वर्षाको समयमा पानी सोस्ने क्षमता कम हुन्छ र यसले बाढी, पहिरो तथा भू-क्षयको जोखिमलाई दोब्बर बनाउँछ। पहाडी भेगमा डढेलो लागेका भिरालो जमिनहरूमा वर्षायाममा ठूला पहिरोहरू जाने गरेको पाइन्छ, जसले तल्लो तटीय क्षेत्रका वस्तीहरूलाई जोखिममा पार्दछ।
आर्थिक र सामाजिक दृष्टिकोणले पनि वन डढेलोको प्रभाव उत्तिकै डरलाग्दो छ। नेपालका ग्रामीण समुदायको ठूलो हिस्सा जीविकोपार्जनका लागि वनमा आश्रित छ। काठ, दाउरा, पशु आहारका लागि घाँस र बहुमूल्य जडीबुटीहरू वनबाटै प्राप्त हुन्छन्। डढेलोले यी स्रोतहरू नष्ट गर्दा स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का लाग्छ। धेरै ठाउँमा त वनको आगो वस्तीसम्म पुगेर घरगोठ जलेका, पशुचौपाया मरेका र मानिसले ज्यान गुमाएका दुःखद घटनाहरू हामीले वर्षेनी सुन्दै आएका छौँ। डढेलो नियन्त्रणका लागि राज्यले ठूलो धनराशि र जनशक्ति खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन विकास निर्माणमा खर्च हुन सक्थ्यो। यसरी हेर्दा डढेलोले एकातिर प्राकृतिक स्रोतको विनाश गर्छ भने अर्कोतिर सामाजिक सुरक्षा र आर्थिक स्थिरतामा पनि चुनौती थप्छ।
वन डढेलोको यो विकराल समस्या समाधानका लागि अब परम्परागत शैलीले मात्र पुग्दैन। यसका लागि एकीकृत र बहुआयामिक रणनीति आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिले जनचेतनाको स्तरलाई तल्लो तहसम्म पुर्‍याउनु पर्दछ। वन डढेलो लाग्नु भनेको केवल रुख डढ्नु मात्र होइन, यो आफ्नै भविष्य डढ्नु हो भन्ने कुरा प्रत्येक नागरिकले बुझ्न जरुरी छ। विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि नै वन संरक्षणका कुराहरू समावेश गरिनुपर्छ। नेपालको वन संरक्षणमा ‘सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह’ हरूको भूमिका विश्वमै उदाहरणीय छ। यी समूहहरूलाई डढेलो नियन्त्रणका लागि आवश्यक पर्ने आधुनिक उपकरण, सुरक्षा पोसाक र प्राविधिक तालिम प्रदान गरिनुपर्छ। आगो लागेपछि निभाउनु भन्दा आगो लाग्नै नदिनु उत्तम उपाय हो। यसका लागि वन क्षेत्रमा ‘फायर लाइन’ अर्थात् अग्नि रेखाको निर्माण र मर्मत गर्ने, सुक्खा मौसममा वनको नियमित गस्ती गर्ने र आगलागीको उच्च जोखिम भएका क्षेत्रहरूको पहिचान गरी पूर्वतयारी अपनाउनु पर्दछ।
प्रविधिको प्रयोग आजको आवश्यकता हो। उपग्रह (स्याटेलाइट) मार्फत वनमा कतै आगो लाग्ने बित्तिकै त्यसको सङ्केत पाउने प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु पर्दछ। ड्रोन प्रविधिको प्रयोग गरेर दुर्गम क्षेत्रको निगरानी गर्न सकिन्छ। यस्तै, डढेलो नियन्त्रणका लागि स्थानीय प्रहरी, प्रशासन, सेना र समुदायबीच बलियो समन्वय हुनुपर्दछ। कानुनी पाटोलाई पनि उत्तिकै कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ। वन ऐनमा डढेलो लगाउने विरुद्ध कडा सजायको व्यवस्था भए पनि यसको कार्यान्वयन पक्ष फितलो छ। जानीजानी वा लापरवाहीपूर्वक आगो लगाउने जो कोहीलाई पनि कानुनी कठघरामा उभ्याएर दण्डित गरिनुपर्छ ताकि भविष्यमा कसैले यस्तो गल्ती गर्ने आँट नगरोस्। वन संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउने समुदायलाई पुरस्कृत गर्ने र क्षति पुर्‍याउनेलाई दण्डित गर्ने प्रणालीले नै यसलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।
वन डढेलो आजको युगको एक साझा शत्रु हो। जलवायु परिवर्तनको मारमा परेको नेपाल जस्तो मुलुकका लागि यो समस्या झनै संवेदनशील छ। प्रकृतिले हामीलाई दिएको यो अनुपम उपहारको संरक्षण गर्नु हाम्रो नैतिक र संवैधानिक दायित्व हो। डढेलो नियन्त्रणको कार्य केवल सरकार वा वन विभागको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो त प्रत्येक नागरिकको सामूहिक दायित्व हो। यदि हामीले अहिले नै यसतर्फ ठोस कदम चालेनौँ भने हाम्रा आगामी पुस्ताले हरियो वन र स्वच्छ हावा केवल किताबमा मात्रै सीमित देख्नेछन्। त्यसैले वन जोगाऔँ, वातावरण बचाऔँ र मानव अस्तित्वको रक्षा गरौँ। सानो सचेतना र सावधानीले ठूलो विनाश रोक्न सकिन्छ। वन रहे मात्र हामी रहन्छौँ भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात गर्दै सबै मिलेर वन डढेलो विरुद्धको अभियानमा जुट्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

मुख्य हाइलाइट विषयवस्तुहरू

वन डढेलो केवल प्राकृतिक घटना नभएर नेपालको सन्दर्भमा ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानवीय लापरवाही र असावधानीको प्रत्यक्ष परिणाम हो।

वन डढेलोले वायुमण्डलमा कार्बन उत्सर्जन बढाई जलवायु परिवर्तनलाई तीव्र बनाउनुका साथै जनस्वास्थ्यमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी गम्भीर संकट निम्त्याएको छ।

जैविक विविधताको विनाश र माटोको उर्वराशक्ति नष्ट हुने भएकाले डढेलोले दीर्घकालीन रूपमा खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई तहसनहस पार्ने निश्चित छ।

आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, कडा कानुनी कार्यान्वयन र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूको सक्रिय परिचालन नै डढेलो नियन्त्रणका अचुक उपायहरू हुन्।